Административнай-территориальнай тутул. Нэһилиэнньэ ахсаана уонна састааба
Административнай-территориальнай араарыы уонна тутул
ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар Саха уобалаһа үс үйэ устата Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар баара, 3,5 мөл. кэриҥэ иэннээх сүдү улахан сири, ол аата импиэрийэ 1/7 өлүүтүн ылара. Саха сирэ киин сиртэн, атыы ырыынактарыттан уонна айан сүрүн суолларыттан тэйиччи сытар буолан, сайдарыгар улахан мэһэйдээҕэ. Иркутскайга баар чугастааҕы тимир суол ыстаансыйатыттан Дьокуускайга диэри быһа холоон 2800 км этэ.
ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар да кыраай тырааныспарын тутула олус уустук буолан, ыаллыы эрэгийиэннэри кытта сибээстэһиигэ, таһаҕаһы тиэйиигэ уонна нэһилиэнньэ сырыытыгар ыарахаттары үөскэтэрэ. Ити барыта айылҕа тыйыс усулуобуйатын сэргэ уобалас олохтоохторугар, киинтэн, оннооҕор Сибииртэн, чугас олорор атын эрэгийиэннэр олохтоохторун кытта тэҥнээтэххэ, ырыынак сыһыаннаһыытын харгыстыыра, оҥоһуллар табаар барыс былдьаһан куотуһар кыаҕын намтатара.
ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар импиэрийэ улуу тутуута түмүктэммитэ – Транссибиирдээҕи тимир суол магыстыраала үлэҕэ киирбитэ. Кини Киин Арассыыйаны кытта ситимнээн, Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ эрэ буолбакка, ону сэргэ Уһук Хоту сир атын эрэгийиэннэригэр улахан суолталааҕа. Чуолаан эттэххэ, киин күбүөрүнэлэртэн уонна Сибиир куораттарыттан Иркутскайынан Дьокуускайга аҕалыллар табаар кэриҥэ улааппыта. Табаары сыарҕанан Качугка, салгыы борохуотунан уонна кыра суудуналарынан Өлүөнэ өрүһүнэн аллара уһуннаран, Дьокуускайга диэри аҕалыллара. Сибиир тимир суолун Уһук Илиннээҕи учаастага Уһук Илиҥҥэ барытыгар Чуумпу далайга, илиҥҥи уонна соҕуруулуу-илиҥҥи муораларга тахсыыга эрэ буолбакка, өссө дойду Хотугу-Илинин, Саха сирин хоту өттүн киллэрэн туран, кыһалҕаларын тырааныспарынан хааччыйарга туспа суолталааҕа. Владивосток уунан айан кэмигэр Илиҥҥи Арктика сылдьарга эрэйдээх оройуоннарын кытта тиһигэ быстыбат сибээс олохтоммут муоранан сырыы тирэх пуунунан буолбута. Охотскай муоратааҕы Айаан уонна Нелькан пуортарынан таһаҕас сырыыта эмиэ күүһүрбүтэ.
Арктика муораларын, кини кытылларын, ону тэҥэ Хотугу Муустаах далайга түһэр өрүстэр төрдүлэрин чинчийиигэ араас эспэдииссийэ үлэтин түмүгэр хотугу муоранан, ордук илиҥҥи акваториянан, ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар борохуот сырыыта Заполярье экэниэмикэ, култуура өттүнэн күүһүрүүтүгэр кыах биэрбитэ.
ХIХ-с үйэ иккис аҥаарыгар уонна XIX-XX-с үйэлэр кирбиилэригэр Биитим уонна Өлүөхүмэ өрүстэр тардыыларыгар көмүһү хостуур бөдөҥ бырамыысыланнас олохтонуута, сайдыыта ырыынак сыһыаннаһыыта баар буолуутугар, салгыы сайдарыгар улахан кыаҕы үөскэппитэ. Биитим-Өлүөхүмэ тиһигин көмүһү хостуур бириискэлэрэ кыраай төрүт олохтоохторун үгэс буолбут оҥорон таһаарар бородууксуйатын батарарга уонна сайыннарарга атыы саҥа ырыынагынан, ону көҕүлүүр күүһүнэн буолбуттара.
Онон, Саха сирин ураты географическай балаһыанньата уонна сиринэн тайаан сытыыта экэниэмикэ сайдыытыгар, ону сэргэ Саха сиригэр ырыынак сыһыаннаһыыта олоҕуруутугар уонна бөҕөргүүрүгэр утарсыылаах төрүтүнэн буолбута. Биир өттүнэн, айылҕа тыйыс усулуобуйата, тырааныспар уустук тутула, уларыйбат өрүү биир оҥорон таһаарыы эрэгийиэн экэниэмикэтэ тэтимнээхтик сайдарын бытаардара уонна харгыстыыра. Ол эрээри ити кыраайы баһылыырга хаһаайыстыбаннай уонна атын үлэни тохтотор да, ууратар да кыаҕа суоҕа. Ырыынак сыһыаннаһыыта, уопсастыба аныгылыы сайдыытын арахсыспат үгэһин быһыытынан, уопсастыба бэйэтэ сайдыытыгар кистэнэ сылдьар уонна үөскүүр кыра да кыаҕын туһанан, сыыйа олоҕуран, бөҕөргөөн, суолларын бэйэтэ тобулара.
ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар Саха уобалаһыгар сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар кытта баар буола сылдьыбыт (өссө 1822 с. олохтоммут) 5 уокурук баара: Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Үөһээ Дьааҥы уонна Халыма. Бу уокуруктар буоластарга, улуустарга арахсаллара, улуустар – сахалар хас да уустарын холбуур нэһилиэктэригэр.
1917 с. нэһилиэнньэтин ахсаанынан саамай улахан Дьокуускай уокурук сүрүннээн сахалар олохсуйбут 593 уустаах 181 нэһилиэктээх 10 улуустан турара. Бу уокурукка нуучча бааһынайдарын 38 сэлиэнньэтин түмэр 9 тыа сирин уопсастыбата эмиэ киирсэрэ. Маны сэргэ манна 11 эбэҥки ууһа – Майскай, 9 – Хаҥалас, 3 – Байаҕантай улуустарыгар уонна Нам улууһугар 1 эбээн ууһа баара.
Бүлүү уокуруга 520 уустаах 101 нэһилиэктээх 7 саха улууһуттан уонна 6 нуучча бааһынайын сэлиэнньэтэ холбоһуктаах 2 тыа сирин уопсастыбатыттан турара. Уокурук састаабыгар 11 эбэҥки ууһа киирэрэ. Өлүөхүмэ уокуруга, атыттартан уратыта диэн, улууһунан араарыллыбат этэ, 149 сэлиэнньэлээх 7 саха уопсастыбатыттан уонна 36 сэлиэнньэлээх 5 нуучча уопсастыбатыттан, 2 эбэҥки ууһуттан турара.
Үөһээ Дьааҥы уокуругар 40 нэһилиэктээх 4 саха улууһа киирэрэ. Нууччалар Верхоянскай куоракка уонна 5 сэлиэнньэҕэ олороллоро. Маны сэргэ уокурук тулатыгар 2 эбэҥки, 5 ламуут уонна 4 дьүкээгир уустара көһө сылдьаллара. Халыма уокуруга 11 саха нэһилиэнньэлээҕэ. Онно 1 эбэҥки ууһа, 1 чуванец ууһа, 5 дьүкээгир ууһа, 5 ламуут ууһа уонна 5 чукча бөлөҕө киирэрэ [Соколов, 1925, С. XXII-XXIX; Макаров, 1979, С. 34].
Саха уобалаһа сир өттүнэн бастакы биллэр сүтүгэ 1898 с. Миниистирдэр Кэмитиэттэрэ Саха уобалаһын уонна Иркутскай күбүөрүнэтин икки ардыларыгар саҥа кыраныысса балаһыанньатын бигэргэтиитинэн сибээстээн буолбута. Саха кыраайын Биитим тардыытын көмүс саппаастаах улахан сирэ Иркутскай күбүөрүнэтигэр бэриллибитэ. ХХ-с үйэ саҕаланыаҕыттан 1917 с. диэри Саха уобалаһын салалтатыгар ханнык да уларыйыы суоҕа. 1822 сыллааҕы «Инородецтары салайыы туһунан устаапка» олоҕуран үлэлиирэ. Саха уобалаһа Иркутскайдааҕы генерал-күбүрүнээтэристибэ састаабыгар киирэр буолан, күбүөрүнэтээҕи сэбиэт оннугар уобалас салалтатын Уопсай тэрилтэтэ (Общее присутствие) үлэлиирэ. Манна күбүрүнээтэр уонна уобаластааҕы салалта чилиэннэрэ киирэллэрэ: вице-күбүрүнээтэр, сүбэһиттэр, уобалас борокуруора, уокуруктааҕы суут бэрэссэдээтэлэ, уобаластааҕы быраас уонна бэтэринээр иниспиэктэрдэр, инженер уонна сири мээрэйдээччи.
Уобалас күбүрүнээтэрин ыраахтааҕы аныыра, дуоһунастаах сирэй буоларын быһыытынан, киниэхэ дьаһалта, суут уонна үп-харчы уорганнара бас бэринэллэрэ. Кини Иркутскайдааҕы генерал-күбүрүнээтэргэ отчуоттуура. Күбүрүнээтэр уонна уобалас салалтатын үлэтин аппараатынан сүбэһиттэр салайар салаалардаах биир уопсай кэнсэлээрийэ буолара. Уобалаһы салайыыга сорох уларыйыы «Саха уобалаһын ИДьМ биэдэмистибэтин уобаластааҕы быһаарыытын уларытыы туһунан» 1903 с. кулун тутар 17 күнүгэр ылыллыбыт ыйаахха олоҕуран киирбитэ. Уобалас салайыытыттан бу ыйааҕынан Уопсай тэрилтэ (Общее присутствие) боломуочуйатыгар бэриллибит элбэх хаһаайыстыбаннай боппуруоһу быһаарыы бырааба ылыллыбыта. Бырабылыанньа нүөмэрдээх эргэ салаалара ааттаах салааларга уларытыллыбыттара (дьаһайар, тутар, туһаныллар сири-уоту тыырар уонна эмтиир). Үөһэ ахтыллыбытын курдук, Саха уобалаһа, Иркутскайдааҕы генерал-губернаторство састаабыгар киирэр буолан, уобалас күбүрүнээтэрин бырааба кыра этэ, ордук ханнык баҕарар салайар салааларга тутаах буолар үп-харчы боппуруоһугар.
Уокуругу салайыыга ыспыраабынньыктар бас-көс буолаллара. Уокурук иһигэр дьаһалта биирдэминэн улуустар, буоластар уонна нэһилиэктэр буолаллара. Улуустары улуус кулубата, кини икки солбуйааччыта уонна суруксута састааптаах бырааба салайара; нэһилиэктэри – кинээстэр, кинилэргэ уустар баһылыктара көмөлөһөллөрө. Кинээстэр уонна баһылыктар нэһилиэк уонна уус мунньахтарыгар үс сылга болдьохтоон талыллаллара.
XIX-с үйэ 60-с сс. суут реформата, биллэрин курдук, Саха уобалаһын төрүт олохтоохторугар киирсэр көс уонна кэриим инородецтары таарыйбатаҕа. Инородецтар ортолоругар 1822 сыллааҕы инородецтары салайыы устаабынан быһаарыллыбыт обычнай быраап нуормалара ыытыллаллара. «Тылынан дьүүл» үс истиэпэннээҕэ. Бастакы истиэпэннээх суут уус уонна көс дьон бары дьыалатын көрөр уус салалтатын боломуочуйатын иһигэр баара. Инороднай бырааба «тылынан дьүүл» иккис истиэпэнэ этэ, араас уус мөккүөрүнэн уонна бастакы истиэпэннээх суут көрбүт уонна ааһыныллыбыт дьыалаларынан дьарыктанара. Суут үһүс истиэпэнин бырааба земскэй полицияҕа баара. Кини араас инороднай быраабалар инородецтарын мөккүөрдэринэн, ону тэҥэ өрүттэринэн ааһыныллыбыт суут иккис истиэпэнин быһаарыытын көрөрө. Казеннай сууту ыытыы өлөрүү, күүһүлээһин, талабыр уо.д.а. курдук ыар буруйу кытта сибээстээх туора урдустар дьайыыларын көрөрө.
Ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата уонна кини чунуобунньуктара миэстэтигэр «Инородецтары салайыы туһунан устаабы» хаста да уларыта сатаабыттара. XIX-с үйэ 40-с сылларыттан саҕалаан араас бырайыак оҥоһуллубута, оннооҕор көс уонна кэриим инородецтары биир сиргэ олохсутарга уонна кинилэр ортолоругар арассыыйалыы олорор, илиҥҥи христианскай итэҕэли тарҕатар ис хоһоонноох сокуоннар ылыныллыбыттара. Ити сыалы ситиһэргэ инородецтары түһээнтэн, бэбииннэстэн уонна урукку сыллардааҕы төлөбүр иэһиттэн босхолуурга киһини ымсыырдар чэпчэтиилэр этиллибиттэрэ. Тиһэҕэр, ити барыта ыраахтааҕы былааһа Сибиир инородецтарын, ол иһигэр сахалары эмиэ, 1822 сыллааҕы «Устаап» чэрчитинэн бэйэни салайыныыга бырааптарын быһарга дьулуһуутун туоһулуура, ити Арассыыйа национальнай бэлиитикэтин сорҕото этэ.
Ол эрээри ити сорунуу араас төрүөтүнэн сатаан туолбатаҕа. 1898 с. от ыйын 2 күнүгэр Николай II ыраахтааҕы «Сибиир күбүөрүнэлэригэр бааһынайдар салайааччыларын быстах кэмнээх балаһыанньаларын» бигэргэппитэ. Ити балаһыанньанан миэстэтигэр бары дьаһалта, суут, полиция аналлаах үлэлэрэ быыбарынай бааһынайдар салайааччыларын илиилэригэр киирбитэ. Иркутскай генерал-күбүрүнээтэригэр «инородецтар олохторун тутулун бааһынай аймах тутулун уопсай көрүҥэр уонна салалтатыгар чугаһатарга, инородецтары бааһынайдар салайааччыларыгар бас бэриннэрэргэ, кинилэри дьаалатынан нууччатытыыны түргэтэтэргэ» диэн этиллибитэ [Федоров, 1999, С. 78-86].
Ыраахтааҕы ыйыытын толорон, Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ В.Н. Скрыпицын 1902 с. кыраайга бааһынайдар салайааччыларын институттарын тэрийэргэ уонна 1901 с. Бурятияҕа хайыы үйэ тохтотуллубут былыргы «Инородецтары салайар туһунан устаабы» тохтоторго хадаатайыстыба түһэрбитэ [Гоголев, 1970, с. 166]. 1908 с. «Устаабы» уларытар сорук туһунан атын күбүрүнээтэр И.И. Крафт эмиэ туруорсубута [Боякова, 2001, С. 37]. 1909 с. ыам ыйыгар Ис дьыала министиэристибэтэ Иркутскай генерал-күбүрүнээтэрин Илин Сибиир бары көс инородецтары олохсуйан олорооччулар кэккэлэригэр киллэрэргэ уонна кинилэргэ бааһынай аймах уопсастыбаннай тутулун уонна суут туһунан уопсай балаһыанньа дьайыытын тарҕатарга эбээһинэстээбитэ. Итинэн сибээстээн киэҥ бэлэмнэнии үлэтэ тэнийбитэ.
Ити түмүгэр чопчу этиилэр оҥоһуллубуттара: бары көс уонна сорох кэриим инородецтары олохсуйан олорооччулар кэккэлэригэр булгуччу киллэрэргэ; сирдэрин ордугун холуонньа пуондатыгар биэрэргэ, оттон инородецтар бэйэлэрэ өлбүгэ сир ылалларыгар; инородецтар бэйэни салайыныы бары уорганнара (уус салалталара, инородецтар быраабалара) уонна «тылынан дьүүл» – суох гыныллаллар. Онон, бааһынайдары салайыы уонна суут тиһигэ тэриллибитэ; бааһынайдар салайааччыларын института баар буолбута.
1913 с. муус устарга Ис Дьыала министиэристибэтэ бырабыыталыстыбаҕа Саха уобалаһыгар бааһынайдар салайааччыларын туһунан сокуон дьайыытын тарҕатыы туһунан сокуон бүтэһиктээх барылын таһаарбыта. Ити бырайыагынан уокуруктар уезд диэн уларытыллан ааттаммыттара, оттон кыраай бары сирэ бааһынайдар салайааччылара салайар 16 учаастагар араарыллыбыта [Федоров, 1999, С. 85-86]. Ол эрээри бу сокуон аага туолбатаҕа: бастаан үлэ итини көҕүлээччи П.А. Столыпин өлбүтүнэн сибээстээн тохтотуллубута, онтон Аан дойду маҥнайгы сэриитэ саҕаланан, Сибиир элбэх социальнай-экэнэмиичэскэй кыһалҕалара быһаарыллыбакка хаалан, кэнники былааҥҥа тэбиллибиттэрэ, олор истэригэр дьаһалтаны уларытыы боппуруоһа эмиэ [Боякова, 2001, С. 38].
Демография быһыыта-майгыта
Үйэлэр кирбиилэригэр Саха сирин биир уратытынан нэһилиэнньэ кэриҥин кырата буолар: 1 кв. км. 0,08 киһи олороро (1 табыл.)*:
1-гы табыл. көстөрүнэн, демография туруга уобаласка бу кэмҥэ арыый да биир кэм эбит. Өлүөхүмэ уокуругун 1897 сылтан 1905 сылга диэри нэһилиэнньэтин ахсаана эмискэ аччааһына (икки төгүлтэн элбэх) 1898 с. Ленскэй бириискэлэрин Иркутскай күбүөрүнэтигэр биэриинэн быһаарыллар. Ити кэнниттэн хаалбыт уокурук нэһилиэнньэтэ арыый да эбиллэн испит, уонна 1905 сыллааҕы 14 768 киһини кытта тэҥнээтэххэ, 1917 с. 15 894 киһи буолбут. Бүлүү уокуругун нэһилиэнньэтэ бу көрүллэр кэмҥэ 11 914 киһинэн элбээбит уонна 79 857 киһиэхэ тиийбит. Өскөтүн балайда уһун кэми ылар буоллахха, Саха кыраайын нэһилиэнньэтэ элбиир хабааннаах эбит. 1863 с. уобаласка 228 060 олохтоох эр киһи-дьахтар баар эбит, 1879 с. – 242 007 киһи, оттон 1917 с. – 264 136 киһи [Всесоюзная перепись…,1930, С. 218].
1917 с. уобаласка киһи ахсаана, 1897 сылы кытта тэҥнээтэххэ, арыый да аччааһына, үөһэ ыйыллыбыт сир-уот уларыйыытынан быһаарыллар. 1897 с. Саха кыраайын нэһилиэнньэтэ 1917 с. сир-дойду кыраныыссатынан 284,4 тыһ. киһиэхэ тэҥнэһэрэ [Первая всеобщая перепись…, 1905, с. 6]. 20 сыл иһигэр икки биэрэпис ыккардыгар уобаласка нэһилиэнньэ ахсаанын улаатыыта 15 736 киһи, эбэтэр 6,3%, сити кэмҥэ Арассыыйа европалыы өттүгэр нэһилиэнньэ 32,5% улааппыт. Арҕаа Сибиир нэһилиэнньэтин ахсаана икки төгүл эбиллибит, оттон Илин Сибииргэ – 53,6% үрдээбит [Аргунов, 1985, с. 29]. Ити, бастатан туран, Сибииргэ уонна кини күбүөрүнэлэригэр көһүү, чуолаан көһөрүү, ахсаан эбиллиитин төрүөтэ буолбутунан быһаарыллар. Онуоха Саха сиригэр төрөөһүн суотугар нэһилиэнньэ ахсаана элбээбитэ. Үйэ саҕаланыытыгар экэниэмикэ инфраструктурата (борохуот сырыыта, буоста, тэлэгирээп, көмүһү сууйар артыаллар) күүһүрүүтүн кытта сибээстээх көһүү нэһилиэнньэ элбээһинигэр улаханнык сабыдыаллаабатаҕа.
Бу көрүллэр кэмҥэ сахалар уобалас нэһилиэнньэтин ахсаан өттүнэн баһыйаллара (1897 с. – 221 667 киһи, 1911 с. – 223 497 киһи, 1917 с. – 220 040 киһи). 1917 с. сахалар улахан аҥаардара Дьокуускай уокуругар олороллоро, 1/3 – Бүлүүгэ, атыттар – атын уокуруктарга. Сахалар демография өттүнэн хамсыыр уратылара суох буолан, экэниэмикэ уонна социальнай өттүнэн дьиҥнээх төрүт суоҕа.
Баар ыстатыыстыка булкуллубут дааннайдара хотугу омуктар ахсааннарын туһунан дьиҥнээх өйдөбүлү биэрбэттэр. В.Б. Игнатьева дааннайынан, 1897 с. биэрэпис бүтэһиктээх түмүгүнэн, Саха уобалаһыгар 11 647 «тоҥус» (тоҥус уонна ламуут уустарын холбоон), 1558 чукча, 948 дьүкээгир, 31 чуванец баар эбит. «Тоҥустар» улахан аҥаардара (71,5 %) Дьокуускай уонна Бүлүү уокуруктарыгар, маны тэҥэ кинилэргэ чугас чуванецтар сүрүннээн Халыма уонна Үөһээ Дьааҥы уокуруктарыгар олороллор эбит [Игнатьева, 1994, с. 19, 21; Боякова, 2001, с. 43]. 1917 с. «административнай» источниктарга олоҕуран, М.П. Соколов тоҥустар – 12 629 киһи, ламууттар – 2050 киһи, дьүкээгирдэр – 1358 киһи, чуванецтар – 51 киһи, чукчалар – 826 киһи диэн уопсай ахсааннарын быһаарбыта. Ол эрээри бу да дааннайдар, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи ситэ чочуйулла илик биэрэпис бырагыраамалара Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах омуктарын көс олоҕор сөп түбэһиннэриллэ илик буоланнар, эмиэ ситэ чахчыта суохтар [Игнатьева, 1994, С. 29].
1917 с. тыа сиригэр нуучча нэһилиэнньэтэ 15 700 киһи олороро; куораттарга – 9 тыһ. киһи. Онон, мэлдьи олорор нуучча нэһилиэнньэтин уопсай ахсаана быһа холоон 25 тыһ. киһинэн быһыллара [Сафронов, 1961, С. 144], ол 1917 сыллаах биэрэпис дааннайын кытта сөп түбэспэт. 1897 сылы кытта тэҥнээтэххэ, нуучча нэһилиэнньэтин ахсаана кыччааһынын төрүөтэ эмиэ биллэр – Ленскэй бириискэлэрин улахан аҥаарын Иркутскай күбүөрүнэтигэр биэрии буолар.
Тыа сирин олохтоохторо нэһилиэнньэ уопсай ахсаанын 96 % ылаллара, куорат – 4 %. 1917 с. куораттарга 11 497 киһи олороро (оттон 1897 с. – 9675 киһи) [Первая всеобщая перепись…, 1905, с. LXX]. Сүүрбэ сыл иһигэр куорат нэһилиэнньэтэ 1822 киһинэн элбээбитэ, эбэтэр 18,8 %. Куорат олохтоохторун ахсаана элбииригэр сүрүннээн баабырыка-собуот бырамыысыланнаһын уонна илиинэн оҥорон таһаарыы тустаах таһымын курдук наадалаах усулуобуйа суоҕа буолар.
Нэһилиэнньэ төрөөһүнүн-өлүүтүн сөптөөх балаансата баарын үрдүнэн, өлүү, ордук оҕо өлүүтэ, үрдүк этэ. Ол төрүөтүнэн кыраай олохтоохторун ыарахан социальнай-экэнэмиичэскэй балаһыанньата уонна нэһилиэнньэҕэ мэдиссиинэ көмөтө олус намыһаҕа буолар. Нэһилиэнньэ төрөөһүнүн-өлүүтүн сөптөөх тэҥнэһигин үрдээһинин харгыстыыр түгэнинэн эр киһи-дьахтар ахсаана тэҥэ суоҕа буолар (2-с таб.).*
2-с табыл. көстөрүнэн, бары ыйыллыбыт омуктарга эр киһи ахсаана дьахтар ахсаанын баһыйар. Маннык көстүү бу тыйыс дойдуга эр киһи-дьахтар тэҥ буолуутугар дьахтар доруобуйатын айгыратар олох-дьаһах ыар усулуобуйатынан быһаарыллар. Маны таһынан дьахталлар оҕолоноору өлүүлэрэ элбэх этэ. Төрүүр саастаах дьахтар ахсаана биллэ аччааһына ону туоһулуур. 1897 сыллааҕы биэрэпискэ көстөрүнэн, 20-29 саастаах дьахтар ахсаана эр дьонтон 2256 киһинэн аҕыйах эбит; 30-39 саастаах дьахтар – 3346 киһинэн [Первая всеобщая перепись…, 1905, С. 110]. Нуучча нэһилиэнньэтин туһунан этэр буоллахха, Сибиир уопсай туругун кытта тэҥ, чуолаан илиҥҥи өттүгэр көскө кэлбит уонна сыылынай эр дьон ахсаана баһыйарынан. Саха уобалаһыгар маннык араастаһыы ордук ырылхай этэ: эр киһи – 53,3%, дьахтар – 46,7%.
Көрүллэр кэмҥэ демография боппуруоһа ситэ үөрэтиллэ илигэ; нэһилиэнньэ ахсаанын дааннайдара уратылаһаллар. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Саха сиригэр ыстатыыстыка мөлтөх туруктааҕа мантан көстөр.
Саха сирин уопсастыбатын социальнай тутула
Үйэ саҕаланыытыгар Саха уобалаһын нэһилиэнньэтин араас араҥатын уопсастыбаҕа балаһыанньатын сословиеларга араарыллара. Эрэгийиэҥҥэ бары сословие уонна социальнай бөлөх манныктар этэ: дворяниннар, таҥара үлэһиттэрэ, атыыһыттар, мэссээннэр, бааһынайдар, байыаннай сословие, сыылынайдар уонна инородецтар.
Арассыыйаҕа дворяннар улахан аҥаардара нууччалар этэ, 1897 сыллааҕы биэрэпиһинэн, Саха уобалаһыгар 11,4%, эбэтэр 30 807 киһи баара. Балартан удьуор уонна тус дворяннар 1138 киһи этэ. Маны таһынан аҕыйах атын омук дворяннар (ньиэмэстэр уонна поляктар) бааллара, сүрүннээн чунуобунньуктар этэ. Дьокуускай куоракка 453 чунуобунньук-дворянин олороро, атыттар – уобалас атын куораттарыгар. Кинилэртэн үгүстэрэ уобалас уонна уокуруктар салалталарын аппарааттарыгар салайар дуоһунаска олороллоро. Дворянскай сословие бэрэстэбиитэллэрэ бырааһынан, училище преподавателлэринэн үлэлииллэрэ; бу сословиеҕа киирсэр сүрүннээн бэлитиичэскэй сыылынайдар аҕыйаҕа суохтара.
Саха сиригэр икки үйэ кирбиитигэр дворянство кэлии дьонтон турара, мантан туорааһын быһыытынан өр үлэлээбитин иһин тус дворянствоны ылбыт, “эбии киллэриллибит” көстүү быһыытынан икки саха баара. Онон дворянскай сословиеҕа олохтоох нууччалар да, сахалар да киирбэттэрэ. Ол эрээри, атын өттүнэн, бу кыра сословие бэрэстэбиитэллэрэ нуучча уонна европалыы култуура тиэрдээччилэринэн буолан, кыһамньылаахтык сулууспалыыллара, үтүө дьыаланан дьарыктаналлара; кинилэртэн ордук сатабыллаахтара кыраайга бырамыысыланнас уонна атыы-эргиэн үөскээһинин төрүттэспиттэрэ (3-с табыл.)*.
3-с табыл. көстөрүн курдук, мэссээннэр ахсааннара балачча улааппыт, оттон атыыһыттар киэнэ биллэ кыччаабыт. Көрдөххө, бытархай атыыһыттар эстибиттэр, арыый да бөдөҥ атыыһыттар күүһүрбүттэр. ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар саха атыыһыттара сайдыбыттар. Ол курдук, саха атыыһыттара Н.Д. Эверстов-Сэрбэкэ, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола, М.Г. Васильев, Н.О. Кривошапкин, С.П. Алексеев, И.П. Антипин, И.Т. Павлов уо.д.а. атыы-эргиэн эргиирин тэтимин улаатыннарбыттара, урбаанынан уонна үтүө дьыаланан дьарыктаммыттара.
Христианскай итэҕэл миэрэлээх бары духуобунай сололоох дьон уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин ахсаана кыччаан испитэ. Ол эрээри аҕабыыт аймах, былааһы кытта ыкса сибээстээх буолан, судаарыстыбаттан улахан өйөбүллээҕэ, тус түһээнтэн, байыаннай бэбииннэстэн уонна эт-хаан накаастабылыттан босхоломмута. 1917 с. диэки Саха уобалаһыгар 134 православнай таҥара дьиэтэ баара (таҥара дьиэтэ, манастыыр уонна чочуобуна), онно 281 аҕабыыт үлэлиирэ. Таҥара үлэһиттэрин улахан аҥаара (77% тахса) уобаластан төрүттээхтэр этэ, олортон 36% үөһэ – сахалар.
Династиянан балачча чуолкай утум баара: 55% тахса киһи Дьокуускайдааҕы епархия таҥара дьиэтин үлэһиттэрин оҕолоро этилэр [Юрганова, 2005, С. 12, 92, 95].
Саха уобалаһыгар хаһаактар Дьокуускай куораттааҕы сатыы пуолкаҕа бааллара. 1917 с. диэки Саха сиригэр уонна Охотскай уеһыгар 16 пятидесятник, 26 үрээнньик уонна 369 хаһаак баара [НА РС (Я), Ф. 389И. Оп. 1. Д. 16. Л. 3]. Хаһаак пуолката сүрүннээн полиция үлэтин толороро уонна судаарыстыба тэрилтэлэрин харабыллыыра.
Саха уопсастыбатын социальнай араҥаланыыта Арассыыйа киин күбүөрүнэтигэр курдук утарсыыта суоҕа. Саха сиригэр баабырыка уонна массыынанан оҥорон таһаарыы суох буолан, оробуочайдар ахсааннара нэһилиэнньэ олох кыра араҥатын ылара, дьиэҕэ илиинэн оҥоруунан дьарыктаналлара, туора сиргэ баран быстах үлэлииллэрэ. ХХ-с үйэ бастакы сүүрбэ сылларыгар бырамыысыланнас пролетариата уонна национальнай буржуазия суоҕа.
Дэриэбинэлэргэ эмиэ социальнай араҥалааһын баара. Ол эрээри хаһаайыстыбаны тилэри чинчийии дааннайа суоҕунан, элбэх хайысхалаах хаһаайыстыбанан (сүөһү иитиитэ, сири оҥоруу, булт, балыктааһын о.д.а.) дьарыктанар тыа сирин нэһилиэнньэтин социальнай бөлөҕүн ахсаанын уонна кээмэйин быһаарар кыаллыбат, хас биирдиилэрин үп-ас, харчы өттүнэн төһө хааччыллыылааҕын быһаарар ыарахан. Ол да буоллар, ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар тиэхиньикэ уонна сири оҥоруу, тыа хаһаайыстыбатын ситиһиитинэн балачча туһаммыт бөдөҥ хаһаайыстыбалар үөскээһиннэрин туһунан дааннайдар сүппэтэхтэр. Кинилэртэн саамай биллэринэн Хачыкаат пиэрмэрэ С.П. Барашков хаһаайыстыбата буолар. 1917 с. биэрэпиһинэн, соҕуруу уокуруктарга 51 850 кэтэх хаһаайыстыбаттан 4% хаһаайыстыба олох сүөһүтэ суоҕа, 18,4% – 3 төбөлөөҕө; 55,9% – 3-10 төбө; 16,1% – 10-20 төбө уонна 3,1% – 20 төбө. 14,93% хаһаайыстыба олох ыһыыта суоҕа, 0,5 дэһээтинэ – 43,26% баара, 0,5-2 дэһээтинэ – 34,97% уонна 2 дэһээтинэттэн тахса – 6,89% хаһаайыстыбаларга [Халдеев, 1924, С. 7]. М.K. Расцветаев дааннайынан, 1917 г. кулаактар – 7%, орто бааһынайдар – 50%, дьадаҥылар – 42% уонна хамначчыттар – 1%. Ол эрээри кини хамначчыттар 8-10%-тан итэҕэһэ суох буолуохтаахтар диэн бигэргэтэрэ [Расцветаев, 1932, С. 136].
Дэриэбинэҕэ наймылаһыы кэҥээн иһэрэ. Дьокуускай уокуругар ортотунан 7,3% хаһаайыстыба дьону наймылаһара, тыа сиригэр бу бырыһыан балайда үрдүк этэ [Соколов, 1925, С. 19]. Ол эрээри бу дааннай тыа сиригэр кылаассабай утарылаһыы сытыырхайыытын көрдөрбөт, тоҕо диэтэххэ уопсастыба чилиэннэрин бэйэ-бэйэлэригэр итэҕэллээх сыһыаннарыгар ол биллибэт этэ.
XIX-с үйэ тиһэх чиэппэригэр үөскээбит национальнай интэлигиэнсийэ үөрэхтээһин, култуура сайдан иһэр кэмигэр ахсаана элбээбитэ, кыраай уопсастыбаннай олоҕор бэйэтин балаһыанньатын бөҕөргөппүтэ, духуобунай билиини тарҕатарга кыттыспыта, төрөөбүт норуотун саҥа уопсастыбаннай наадыйыытын илдьитинэн буолбута. 1905 с., И.И. Майнов ааҕыытынан, Саха уобалаһыгар 155 «сулууспалаах интэлигиэнсийэ» баара [Майнов, 1927, С. 373-374]. 1917 с. норуот үөрэҕириитин министиэристибэтин куораттааҕы уонна начаалынай училищеларыгар 115 учуутал – интэлигиэнсийэ саамай элбэх араҥата – үлэлиирэ.
ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбатын социальнай тутула Арассыыйа импиэрийэтин киин күбүөрүнэлэриттэн итинник уратылааҕа. Нэһилиэнньэ араҥанан арахсыыта кыраай тус уратытынан: олох үгэс буолбут укулаатынан; бырамыысыланнас оҥорон таһаарыытын саҥа үөскээн эрэр туругунан; киинтэн ырааҕынан; айылҕа тыйыс усулуобуйатынан о.д.а. – ситэтэ суоҕа. Бу барыта холбоон Арассыыйаҕа буола турар оччотооҕу быһыыга-майгыга сыһыаннаан уопсастыба арыый да нэс туругун эрдэттэн быһаарбыта.
Саха сиригэр сыылынайдар нэһилиэнньэ састаабыгар
ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар ыраахтааҕы былааһын быһыыта-майгыта тыҥаан турар кэмэ буолан, Саха уобалаһа турар миэстэтинэн, айылҕатын усулуобуйатынан, олохтоох нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын таһымынан, олох атын укулаатынан бэлитиичэскэй буруйдаахтары ыытарга сөптөөх этэ. Бу төрүөттэр Саха сирэ холуобунай буруйдаахтары уонна бэлитиичэскэй утарсааччылары сыылкаҕа ыытарга ыраахтааҕы былааһын буруйдуур бэлиитикэтин толорорго солбуллубат сиринэн буолбута. Ол урукку курдук көскө олоро кэлбит дьон уонна сыылынайдар этэ. Олор истэригэр холуобунай сыылкаҕа кэлбит дьон элбэҕэ. Кинилэри олордуу, аһатыы олохтоох нэһилиэнньэ санныгар сүктэриллэрэ, ону сэргэ сыылка бу көрүҥэ тулалыыр дьоҥҥо иэдээннээх сабыдыаллааҕа.
1911 с. тохсунньу 1 күнүгэр Саха уобалаһыгар сыылынайдар бары бөлөхтөрө 4733 киһи этэ, Иркутскай күбүөрүнэтигэр бу кэмҥэ – 55 536, Енисей күбүөрүнэтигэр – 44 545, Забайкальскай уобаласка – 14 669, барыта 119 483 киһи, о.э. бу күбүөрүнэлэр уонна уобаластар тыа сирин нэһилиэнньэтин уопсай ахсаанын ортотунан 5,2% ылаллара. Иркутскай күбүөрүнэтигэр бу көрдөрүү тыа сирин нэһилиэнньэтин 1/10 ылара [РГИА, Ф. 1284, Оп. 194. Д. 24. Л. 21.], Саха сиригэр – 1,8%, а.э. Илин Сибиир орто көрдөрүүтүттэн үс төгүл намыһах этэ. Ол да буоллар, бу баттык олохтоох нэһилиэнньэ аһара ыарахан олоҕор эбии үгүс ыараханы үөскэтэрэ, сөбүлээбэт буолууну көбүтэрэ.
Уобалас күбүрүнээтэрдэрэ итини эмиэ билинэллэрэ. В.Н. Скрыпицын 1902 с. отчуотугар маннык суруйбута: «Сектаннартан ураты холуобунай сыылынайдар бары араҥалара күннээҕи дьарыкка наадыйбаттар, бэлэми кэрбииллэр, көрү баталлар, уораллар, олохтоохторго куһаҕан сабыдыаллаахтар». Олохтоох нэһилиэнньэ олоҕун чэпчэтэргэ күбүрүнээтэр Саха уобалаһын «холуобунай сыылынайдары олохтууртан олоччу ылыллыбыт сирдэргэ» киллэрэргэ боппуруос көтөхпүтэ [РГИА, Ф. 1284. Оп. 194. Д. 134. Л. 7-8]. Маннык хадатаайыстыбалары атын да күбүрүнээтэрдэр киллэрбиттэрэ эрээри, үчүгэй түмүгү ситиспэтэхтэрэ. Уруккутун курдук сыылынайдар үгүс өттө холуобунай буруйдаахтар этэ. Бэлитиичэскэйдэр ахсааннара быһыы-майгы тутулугунан уларыйа турара. Кинилэр Саха уобалаһыгар 1900 с. тохсунньу 1 күнүгэр 142, 1905 с. – 231, 1906 с. – 49, 1910 с. – 420, 1914 с. – 256, 1917 с. – 350 киһи [Казарян, 1998, с. 306].
Арассыыйаҕа өрөбөлүүссүйэ хамсааһынын тэнийиитин түмүгэр ис бэлиитикэ быһыыта-майгыта уустугуруута уонна былаас буруйдуур уорганнарын өттүттэн ону утары үлэ күүһүрүүтэ Сибииргэ, ол иһигэр Саха уобалаһыгар, сыылкаҕа ыытыы ахсаанын үрдэппитэ. Эрэгийиэннэргэ сыылынайдары олохтооһун быһыыта-майгыта уларыйдаҕын аайы уонна онтон тахсар ирдэбиллэри учуоттаан, киин былаас сыылкаҕа ыытар курдук буруйдуур бэлиитикэни бэрээдэктиир ыйаахтары, атын да нуормалыыр аактары таһаарбыта. Николай II ыраахтааҕы 1900 с. от ыйын 12 күнүгэр Сибииргэ уонна Закавказьеҕа «Суутунан уонна уопсастыбаннас бириигэбэринэн олорорго сыылканы көтүрүү уонна көһөрүүгэ хааччахтааһын туһунан» ыйаах таһаарбыта. Ол эрээри бу ыйаах көһөрүүгэ сыылкаҕа уонна дьаһалта сыылкатыгар сыһыана суоҕа [Казарян, 1998, С. 191-200; 1999, С. 87-90], ол иһин ити түмүгэ кыра этэ.
1903 с. бэлитиичэскэй сыылынайдарга кэтэбил бэрээдэгэ кытааппыта. Көһөрүүгэ балайда сөптөөх Дьокуускай уонна Өлүөнэ кытыытынааҕы сэлиэнньэлэр бэлитиичэскэй сыылынайдары олохтооһун пууннарыттан ылыллыбыттара. Ол гынан баран, Өлүөнэтээҕи магыстыраалтан тэйиччи сытар сэлиэнньэ аҕыйаҕынан, бу дьаһал соччо толоруллубат этэ.
Нуучча-дьоппуон сэриитинэн сибээстээн (1904-1905 сс.) Иркутскай генерал-күбүрүнээтэристибэтэ, байыаннай балаһыанньа киирэн, боруон сиринэн биллэриллибитэ. Ити түгэҥҥэ Саха уобалаһа эмиэ байыаннай балаһыанньа баар сириттэн таһаарыллыбыт сыылынайдары сыылкаҕа ыытар сиринэн буолбута. Итинник миэрэ Транссибиир магыстыраалын устатыгар баар сэрии дьонун ортотугар өрөбөлүүссүйэ үлэтин мөлтөтөргө туһуламмыта.
Бэлитиичэскэй сыылынайдар «романовкатааҕы» сэбилэниилээх өрө турууларын кэнниттэн 1904 с. Саха уобалаһын иһигэр сыылынайдары Сибииргэ ыытыы мөлтөөбүтэ. 1905 с. саҕаланыытыгар Дьокуускай күбүрүнээтэрэ В.Н. Булатов Иркутскай генерал-күбүрүнээтэрэ П.И. Кутайсовтан кинилэри Дьокуускай уокуругар хаалларар туһунан көҥүл ылбыта. Ити кэмтэн ыла бэлитиичэскэй буруйу оҥорууга уонна бэлитиичэскэй эрэлэ суох буолууга буруйдаммыттары барыларын кэриэтэ соҕуруу уокуруктарга тарҕаппыттара.
1905 с. кэннэ маассабай бэлитиичэскэй сыылка социальнай састааба народническай сыылкаттан лаппа ураты этэ. XIX-с үйэ 80-с сс. хас биирдии алтыс-сэттис сыылынай оробуочай этэ, 1905 с. кэнниттэн – хас биирдии төрдүс уонна бэһис. 1880-с сс. бэлитиичэскэй сыылынайдар састааптарыгар сулууспалаахтар уонна үөрэнээччилэр ылар бырыһыаннара үрдүгэ (52,7%) оччотооҕу кэм босхолонуулаах хамсааһынын араас чыыннаах-сололоох майгытын көрдөрөр. Ол курдук, Э.Ш. Хазиахметов [1990, с. 59] Саха сиригэр бэлитиичэскэй сыылынайдар баартыйалаахтарын састаабын ырытарыгар киһи сэргиир дааннайдарын аҕалар. XIX-с үйэ 80-90-с сс. кинилэр ортолоругар саамай элбэх өлүүнү (43,1%) бэлиитикэ өттүнэн күүстээх народниктар ылаллар. Маныаха бу эйгэҕэ социал-дэмэкирээттэр бырыһыаннара кинилэр тэрилтэлэрэ хара маҥнайгыттан үөскүөҕүттэн үрдүгэ (34,7%), уонна бу таһым өрөбөлүүссүйэлэр ыккардынааҕы кэм устатын тухары араастаан халбаҥнаан, Аан дойду маҥнайгы сэриитин сылларыгар чэчирии сайдыбыта (37,2%), ол толору өйдөнөр.
Ыраахтааҕы былааһа социалистыы хамсааһыҥҥа кутталлаах өстөөҕүн көрөн, бу хамсааһын кыттыылаахтарыгар, чуолаан бассабыыктарга, буруйдуур бэлиитикэтин саамай кытаанах миэрэтин туттубута. 1906-1907 сс. бэлитиичэскэй сыылынайдар ортолоругар бассабыык ахсаана 12,3% ылара. Меньшевиктэр аҕыйахтар (3,1%) этэ эрээри, 1917 с. бэйэлэрин кэккэлэригэр 143 тыһ. чилиэннээхтэрэ [Политические партии…, 1996, С. 359]. Меньшевиктэр үлэлэрин тосхоло, сүрүн санаалара уонна ортотун тутуһар дьайыылара ыраахтааҕы былааһын өттүттэн кытаанах миэрэни ыларга төрүөт суоҕунан быһаарыллар. Бу көрүллэр кэмҥэ эсердэр ылар бырыһыаннара бигэтик үрдүк этэ (29,2%), ити былаас өттүттэн кинилэр охсуһар ньымаларын, сириэстибэлэрин учуоттаан туран, эсердэри кытаанахтык накаастыыры көрдөрөр.
Саха сиригэр сыылынай бассабыыктар олохторо уонна үлэлэрэ толору олохтоохтук сырдатыллыбыта. Биллэн турар, бассабыыктар баар тутулу утары эрэ буолбакка, кинилэр идиэйэлэрин утарсааччылары утары эмиэ охсуспуттара уонна ол охсуһууга мөккүөрэ суох ситиһиилэммиттэрэ. Ол эрээри сэбиэскэй чинчийээччилэр, бэриллибит исхиэмэнэн салайтаран, Саха сирин устуоруйатын ити кэмин бэлитиичэскэй сыылканан, чуолаан сыылынай бассабыыктар үлэлэрин устуоруйатынан уларыппыттара. Онуоха сыылынайдар атын бөлөхтөрүн талан чинчийбиттэрэ эрээри, сыылкаҕа бассабыыктары сэргэ ыраахтааҕы тутулун утары охсуспут атын да баартыйалар бэрэстэбиитэллэрэ эмиэ сылдьыбыттара. Кинилэр ортолоругар – эсердэр, меньшевиктэр, кадеттар. Кинилэр олохторо, үлэлэрэ эрдэттэн сыыһа өйдөбүллээх сыһыантан эрэ буолбакка, докумуоннар ситэтэ суохтарынан ситэри эбэтэр олох да чинчийиллэ иликтэр. Киин уонна олохтоох архыыптарга бу баартыйалар тустарынан толору сибидиэнньэ суох, ол эрээри, холобур, эсердэр Саха сиригэр саамай улахан бэлитиичэскэй тэрилтэ буолан, 1920-с сс. саҥаларыгар диэри олохтоох нэһилиэнньэҕэ улахан аптарытыаттаахтара. Онуоха саха сыылкатыгар эсердэр баартыйаларын салайааччылара бары кэриэтэ сылдьыбыттара.
Дьокуускайга 1915-1916 сс. сыылкаҕа социалист-революционердар баартыйаларын уонна ол террористическай кынатын төрүттээччитэ, лиидэрэ, идеолога, «нуучча өрөбөлүүссүйэтин эбэтэ» Е.К. Брешко-Брешковская (1844 – 1934) сылдьыбыта. 1910-1914 сс. Саха уобалаһыгар эсердэр баартыйаларын КК чилиэнэ В.М. Зензинов (1880 – 1953) «күрүүрүн иһин» (бу иннинэ 1907 с. Дьокуускайга утаарыллан баран күрээбит) Хотугу Муустаах далай кытылыгар турар Русскай Устье диэн кыракый сэлиэнньэҕэ сылдьыбыта. Кини Арктика төрүт олохтоохторун субэтническай бөлөҕүн туһунан этнографическай чинчийиилэринэн биллибитэ. ХX-с үйэ саҕаланыытыгар Үөһээ Дьааҥыга Польскай социалистическай баартыйа лиидэрдэрэ Б. Веселовскай уонна К. Петкевич сыылкаҕа сылдьыбыттара. Ян Вацлав Махайскай (Вольскай) (1867 – 1926) 1895-1900 сс. Бүлүүгэ сылдьан баартыйа идеологиятын төрүтүнэн буолбут, Арассыыйаҕа анархыыстар баартыйаларын бэлэмнээбит «Оробуочай саагыбар» диэн кэккэ үлэни суруйбута. ХX-с үйэ саҕаланыытыгар Саха сирин уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй уонна социокултуурунай сайдыытыгар кыраайга сыылкаларын болдьоҕо бүппүтүн кэннэ хаалбыт народниктар уонна эсердэр: педагог уонна фольклор хомуйааччы В.М. Ионов, быраас М.В. Сабунаев, хаартыскаҕа түһэрээччи В.П. Приютов, түмэл харайааччыта П.В. Оленин уо.д.а. – улахан кылааты киллэрбиттэрэ.
Олоро кэлбит сыылынайдар ортолоругар таҥараҕа итэҕэллээх сыылынайдар биллэр миэстэни ылаллара. XIX-с үйэ 90-с сс. ортотугар 11 сэлиэнньэҕэ аттакылар 1229 киһи, олор истэригэр 766 эр киһи, 563 дьахтар, олороро. Бу сэлиэнньэлэр олохтоохторо 11 726 дэһээтинэ сири бас билэллэрэ. Биир дууһаҕа 8,8 дэһээтинэ сир тиксэрэ [Башарин, 1989, С. 138]. Аттакылар өлөн, ахсааннара аччаан испитэ. Бары сэлиэнньэлэргэ бурдугу ыһыыны быыстала суох кэҥэтии, үүнүүнү үрдэтии үлэтэ барара. Үүнүү улахан аҥаара атыыланар бородууксуйа быһыытынан ырыынакка барара. Саха сиригэр сири оҥорууну сайыннарыыга аттакылар улахан сабыдыаллаахтара. 1905 с. бэс ыйын 25 күнүгэр салайар Сенат быһаарыытынан, аттакы-сектаннарга атын сыылынайдары сэргэ Сибиир уонна оннооҕор Илин Арассыыйа устун көҥүл сылдьалларын быраабын туһунан 1904 с. атырдьах ыйын 1 күнүнээҕи Үрдүктэн үрдүк Манифест «үтүөтэ» тарҕаммыта [РГИА, Ф. 1284. Оп. 194. Д. 62. Л. 4]. Көҥүлү ылбыт үгүс аттакылар бэйэлэрин хаһаайыстыбаларын эһэн, уобаластан барбыттара. Бэйэлэрин сэлиэнньэлэриттэн баралларыгар скопецтар 10 тыһ. кэриҥэ дэһээтинэ сири хаалларбыттара. 1907 с. сайын бу сирдэргэ 330 киһилээх 70 ыал көскө кэлбитэ [Сафронов, 1961, С. 135-136]. Манан дьиҥ таһымнаах (официальнай) былаас Саха сиригэр көһөрүү бэлиитикэтин түмүктээбитэ.
Арассыыйа ыраахтааҕыта 1896 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр бэйэтин ыйааҕынан бэйэлэрин итэҕэллэринэн байыаннай сулууспаттан аккаастаммыт уонна ол төрүөтүнэн дьиссипилиинэ батальоннарыгар сылдьар духобордары уонна атын сектаннары дьаһалта бэрээдэгинэн Саха уобалаһыгар рекрутскай сулууспаҕа, а.э. 18 сыл устата уобаластан ханна да тахсыбакка, толору болдьоххо ыытарга дьаһайбыта [НА РС (Я), Ф. 12И. Оп. 6. Д. 105. Л. 41]. Дьокуускайтан 300 биэрэстэ тэйиччи сытар Алдан өрүскэ түһэр Нуотара өрүс төрдүгэр духобордары олохсутарга 1898 с. балачча улахан 2226 дэһ. иэннээх сир бэриллибитэ, ол эрээри туһалаах сирэ аҕыйах этэ: бааһына – 8,5 дэһ., оттуур сир – 277 дэһ., атына – тыа уонна ыарҕа [НА РС (Я), Ф. 12И. Оп. 6. Д. 105. Л. 60].
Духобордар көс дьылҕаларыгар саха бастакы быраастарыттан биирдэстэрэ, Москуба университетын мэдиссиинэ факультетын бүтэрбит П.Н. Сокольников улахан оруоллааҕа. Дьокуускай духобордара Л.Н. Толстой көмөтүнэн кэргэннэрин уонна оҕолорун Саха уобалаһыгар кэлэллэригэр көҥүлү ситиспиттэрэ. Улуу суруйааччы Дьокуускайга диэри кинилэр баралларын арыаллыырга эрэллээх киһини, үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар бараары сылдьар П.Н. Сокольниковы, мэктиэлээбитэ. Л.Н. Толстой П.Н. Сокольниковы кытта хаста да көрсүбүтэ, кэлин өр кэмҥэ суруйсубуттара. Эдэр быраас 1889 с. сайын духобордар кэргэннэрин уонна оҕолорун Дьокуускайга арыаллаан аҕалбыта [Сафронов, 1961, С. 131; Пинигин, 1978, С. 45-53].
Духобордар кэлиилэрэ сыллата элбээн, 1900 с. дьиэ кэргэттэрин кытта холбоон 153 киһи буолбута [СӨ НА, Ф. 12И. Оп. 6, Д. 105. Л. 60]. Кинилэри олордор боппуруос сытыытык турбута. Ол иһин Нуотара тардыытыттан сири оҥоруох сөптөөх атын сиргэ сорохторун көһөрөр туһунан духобордар көрдөһүү суруйбуттара. Дьокуускай күбүрүнээтэрэ В.Н. Скрыпицын хадаатайыстыбатынан, 1900 с. Иркутскай генерал-күбүрүнээтэрэ Дьокуускай уокуругар: Амма өрүскэ Отрадное диэн ааттаммыт, Амма солобуодатыттан 18-20 км аллара (Дьокуускайтан 190 биэрэстэ) уонна Прохладное диэн ааттаммыт Маҕан сиригэр (Дьокуускайтан 16 км) духобордар икки саҥа поселениеларын тэрийэргэ көҥүллүүр. Кэлин генерал-күбүрүнээтэр «бу икки сир тыа хаһаайыстыбатын култууратыгар табыгастаах. Бу сыылынайдар, эмиэ аттакылар курдук, сири оҥоруу сайдыытыгар уонна тыа хаһаайыстыбатыгар туһалаах буолуохтара» диэн бэлиэтээбитэ [РГИА, Ф. 1284. Оп. 194. Д. 127. Л. 52]. Ол эрээри бу билгэтэ туолбатаҕа. Уобаласка духобордар кэлиилэрэ кылгас кэмнээх этэ, сиртэн сиргэ көһө сылдьаллара, ол элбэх күүһү, сыраны уонна саҥа хаһаайыстыбаны тэринэргэ, оҥорорго бириэмэни ылара.
Духобордар Ыраахтааҕы кинилэри сыылкаттан босхолоон, импиэрийэҕэ ханна баҕарар олороллоругар бырааптаахтарын туһунан 1905 с. олунньу 26 күнүнээҕи Үрдүктэн үрдүк дьаһалын улахан үөрүүнэн көрсүбүттэрэ. Бу «үтүөнэн» духобордар бары туһаммыттара: 76 эр киһи, 49 дьахтар уонна 73 оҕо. Кинилэр Канадаҕа барбыт бэйэлэрин кавказтааҕы биир итэҕэллээхтэрин холобурун батыспыттара. Л.Н. Толстойу көмөлөһүннэрэн, ити дойдуга барарга көҥүл ылан, сотору онно көспүттэрэ [Обзор…, 1906, С. 43].
Онон, сыылынайдар бары араҥалара ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар даҕаны Саха сиригэр сүрүн миэстэни ылаллара. Өрөбөлүүссүйэ өрө көтөҕүллүүтэ күүһүрүүтүнэн Арассыыйаҕа урукку курдук эрэгийиэҥҥэ накаастабылы толуйа кэлбит холуобунай уонна итэҕэллээх сыылынайдары тэҥэ бэлитиичэскэй сыылынайдар ахсааннара кэмэ суох элбээбитэ. Кинилэр сыаллаах үлэлэрэ, национальнай интэлигиэнсийэ курдук саҥа бэлитиичэскэй күүс баар буолуута, үөрэх уонна үөрэҕирии сайдыыта Саха сиригэр уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй турук уларыйыытыгар уонна уопсастыбаҕа дьайар уһулуччу күүстээх санаа (радикальное настроение) дириҥииригэр төһүү буолбута.
__________________________________
Ыстатыйа ааптара: Федоров Василий Игнатьевич, уст.б.д., РНА СС ГЧуоХААОПИ устуоруйа уонна арктикатааҕы чинчийии салаатын билим сүрүннүүр үлэһитэ